حقیقتِ مجاز و واقعیتِ دروغ

(تأملات و ملاحظات چند پیرامون نامگذاری و تغییر نام افغانستان)

فهرست مطالب:

................................................................

بخش اول: تمهیدات و پیش­نیازهای بحث و گفتگو

تمهید اول) نزاع بر سر نام و ميراث در فلات قاره

پیش درآمد 

الف) ایران و آریانا

ب) خراسان

ج) آذربایجان

د) سیستان

هـ) زابلستان

و) افغانستان

تمهید دوم) پرسش­ها و پيش­زمينه­هاي شكل­گيري جدال

الف) پیش درآمد

ب) برداشت مردم افغانستان از اصطلاح افغان

ج) تلاش برای بسط و توسعهء دایرۀ افغان

د) پرسش­ها و دغدغه­های اقوام و روشنفکران غیر افغان

تمهید سوم) آغاز جدال و مصاف رسانه­اي

الف) پیش­زمینه­های گفتگو و مباحثه

ب) آغاز رویارویی رسانه­ای

ج) سهم ترک­تباران و هموطنان داخل­نشین

تمهید چهارم) انتظارات و چشمداشت­های ما از تغییر نام

الف) تأثیرگذاری بر وضعیت موجود و جاری

ب) تأثیرگذاری بر فرایند هویت­بخشی و ملت­سازی

تمهید پنجم) اهمیت نامگذاری کشورها و سرزمین­ها

مثال اول

مثال دوم

تمهید ششم) نام­های تاریخی افغانستان و سرگذشت تغییر نام

الف) نام­هاي تاريخي افغانستان

ب) احمد شاه درانی؛ سلطان خراسان

ج) جانشينان احمدشاه؛ سلاطين و اُمراي خراسان

د) شيوع نام افغانستان در عصر عبدالرحمان

1) از امپراتوري چند مليتي تا امارت محدود پشتوني

2) محمد افضل؛ خاتم السلاطين خراسان

3) تعيين سرحدات و حاتم­بخشي قلمرو سلطنت دراني

4) بسط خونبار امارت كابل بر زيست­بوم ديگر اقوام

5) بنيانگذاري اردوي منظم و سيستم اداري متمركز

6) خودکرده را تدبیر نیست

7) اعطای مأموریت و فرصت برای ایجاد کشور حایل

بخش دوم: معایب، نارسایی­ها و ناسازگاری­های نام افغانستان

تأمل اول: نام سرزمين؛ آيينه­ي هويت تاريخي و فرهنگي ساکنان

الف) تاریخ کهن و نام نوظهور

ب) سرقت مفاخر و مشاهیر

ج) محرومیت از میراث نیاکان

د) افغانستان و هویت فرهنگی و تاریخی ساکنانش

هـ) چند پرسش

تأمل دوم: خلق تبعیض، نابرابری و ستم ملی

الف) پیرایۀ کرِه و پدیدۀ منفور

ب) تکوین و تشکیل حس خود برتربینی

ج) حس خودبرتربینی؛ زیربنای تبعیض و نابرابری

مثال اول

مثال دوم

تأمل سوم: تخريب تاريخ و زبان و تحريف حقايق عریان

الف) نهادینه و تئوریزه کردن یک احساس سطحی و عامیانه

پردۀ اول) جستجو در آثار عهد کهن

پردۀ دوم) دستبرد به واژه­ها و نام­های کهن

پردۀ سوم: از تحریف تاریخ تا تخریب زبان

پردۀ چهارم) کشف یا جعل "گنج همیشه پنهان"

پردۀ پنجم) تغییر نام شهرها و اماکن

ب) جمع­بندی

تأمل چهارم: حديث اكثريت واقليت

الف) کشور ما و نمونه­های مشابه

ب) افغانستان و قزاقستان؛ همانندی­ها و ناهمانندی­ها

ج) دلایل اکثریت نبودن پشتون­ها

1) کتمان ترکیب قومی جمعیت افغانستان

2) تقریب­ها و تخمین­های موجود

بخش سوم: دیدگاه­ها، دلایل و ادبیات جبهۀ مخالفان تغییر نام

درنگ نخست: ارزیابی برخي از دلايل مخالفان

دليل اول: تجزيه و فروپاشي خراسان

تأملات و ملاحظات

دليل دوم) موانع حقوقي و سياسي

 ملاحظات و تأملات

دليل سوم) موانع قانوني داخلي

ملاحظات و تأملات

دليل چهارم: موانع پژوهشي و مطالعاتي

ملاحظه

پنجم: دليل اصلي و واقعي مخالفان تغيير نام

ملاحظات و تأملات

درنگ دوم: ادبیات و اصطلاحات مخالفان

ملاحظات

منابع و مآخذ

چكيده مقاله

از مجموع اسناد و شواهد تاریخی چنین بر می­آید که قبل از ظهور اسلام، قسمت شرقی همین فلات ایران یا آریانا خوانده می­شد و قسمت غربی آن فارس یا پارس نامیده می­شد. بعد از ظهور اسلام و استیلای اعراب، بخش شرقی آن "خراسان" نام گرفت و بخش غربی آن نیز "عراق عجم" نام یافت که گهگاه "فارس" هم خوانده می­شد. از قرن 19 میلادی به اینسو و همزمان با پیدایش دولت­های ملی در منطقه که الهام گرفته از الگوی­های اروپا و مغرب زمین بود، آرام آرام تحولات بزرگ و بعضاً متناقض با گذشته در عرصۀ نامگذاری نواحی مختلف و کشورهای جدید این فلات پیش آمد؛ به این معنا که قسمت غربی همین فلات که در گذشته­ها "فارس" یا "عراق عجم" نامیده می­شد و نه ایران، آرام آرام نام "ایران" را بخود گرفت و قسمت شرقی آن که میراث­دار حقیقی فرهنگ و تمدن ایران باستان و خراسان عصر اسلامی بود و باید یکی از این نام­ها را به خود می­گرفت، نام جدید "افغانستان" را به خود گرفت و از همینجا، منازعات و مشاجرات میان مورخان و پژوهشگران و ملی گرایان دوسوی شرق و غرب فلات بر سر مواریث و مفاخر ایران کهن و خراسان عصر اسلامی پدید آمد و تا امروز هم ادامه دارد.

ساکنان ایران کنونی با چشم­پوشی از این حقیقت تاریخی که کشور آنان در گذشته­ها "فارس" و "عراق" نامیده می­شد و نه ایران؛ و با تکیه و تأکید بر این نکته که اکنون "ایران" نام اختصاصی کشور آنهاست؛ تمام مواریث و مفاخر پیشین ایران و آریانا را مختص به خود می­شمارند و از ساکنان شرقی فلات (افغانستان و تاجیکستان کنونی) بعنوان بخش­های جداشده از پیکرۀ ایران یاد می­کنند.

مردم افغانستان اصطلاح و ترکیب "افغانی" را تنها برای واحد پول این کشور به کار می­برند و هیچگاه با اشاره به هویت ملی خود از شناسه­ی "افغانی" استفاده نمی­کنند. تنها استثنا در این مورد، تخلص یا شهرت سید جمال الدین افغانی است که این استثنا نیز نخست در میان اعراب و فارس­ها شکل گرفته، سپس بطور محدود در میان مردم افغانستان رایج شده است؛ در حالی که اکثریت آنها نیز از عنوان سید جمال الدین "افغان" استفاده می­کنند.

علاوه بر مناقشات برون مرزی، در داخل کشور هم نام یادشده موجب مشاجرات و منازعات فراوان گردیده است. قوم "افغان" یا پشتون که بنیانگذار کشوری به نام "افغانستان" بوده و نام گروه قومی خود (افغان) را بر آن گذاشته­اند، طبعاً مدافع نام کنونی بوده، بر حفظ و تداوم آن پافشاری می­کنند و سرگرم تاریخ­سازی و پیشینه­تراشی برای افغان و افغانستان هستند؛ اما اقوام غیر افغان هیچ نمی­دانند که چرا و چگونه نام سرزمین آنها افغانستان شد و خود شان افغان؟

واژۀ "افغان" که معرب "اوغان" می­باشد، در اصل نام یک گروه قومی ساکن در حوالی کوه­های سلیمان واقع در غرب رود سند است. همین گروه قومی را در افغانستان "افغان" یا "اوغان" و در پاکستان "پتان" و در هندوستان "پتهان" و در زبان انگلسی نیز که این واژه از طریق هند به آن راه یافته "پتهان" می­نامند. برخی منابع عرب از قومیت یادشده به عنوان "سلیمانی" یاد کرده­اند که احتمالاً اشاره به محل سکونت اصلی آنان (کوه­های سلیمان) دارد. خود آنان علاقمندند که "پشتون" یا "پختون" خوانده شوند.

نام کنونی کشور "افغان­ستان" از ترکیب نام قوم یادشده و پسوند "ستان" ساخته شده؛ در حالی که در گذشته­ها به این نام خوانده نمی­شده است. شرح و تفصیل نام­های تاریخی این سرزمین و چگونگی تغییر عنوان پیشین آن به نام کنونی را در یک فراز جداگانه و تحت عنوان «تأمل ششم» ذکر خواهیم کرد. اینک بطور سربسته به این اشاره بسنده می­کنیم که از اواخر قرن 19 و آغاز قرن 20 تا کنون، نام "افغانستان" در مورد سرزمین و مردمی که در حوزه­ و ساحه­ای "از هامون تا جیحون" موقعیت دارد، اطلاق شده است.

اینک به دلیل نامگذاری یادشده، در سطح جهانی و مجامع بین المللی، از هویت ملی و جمعی مردم افغانستان به عنوان "افغان" یا "افغانی" یاد می­گردد؛ معرّف و شناسه­ای که چندان مورد پذیرش و رضایت اقوام غیر افغان (پشتون) این سرزمین نیست و آنان با اکراه و بر خلاف میل خود از چنین شناسه­ای استفاده می­کنند. به گمان آنان، در نامگذاری یادشده، هویت قومی یک گروه تباری به تمام اقوام و ساکنان یک سرزمین کثیرالاقوام و دارای ساختار ناهمگون اجتماعی، تحمیل گردیده است و این تحمیل و تعمیم هویت یک قوم بر بیش از پنجاه قومیت دیگر، هیچگونه مبنای علمی، تاریخی، منطقی و عقلانی ندارد. به همان دليل كه "ازبك" خواندن و ناميدن تاجيك­هاي مقيم ازبكستان و نيز "تاجيك" خواندن ازبك­هاي مقيم تاجيكستان و هم­چنين "قزاق" خواندن روس­تباران مقيم قزاقستان و ترک خواندن کردهای مقیم ترکیه، صحيح و مطابق ميل و رضايت اقوام يادشده نيست؛ زيرا عناوين ازبك، تاجيك، ترک و قزّاق، نام اقوام است و نه نام اتباع يك كشور؛ دقيقاً به همان دليل افغان خواندن و ناميدن اقوام غير افغانِ ساكن در افغانستان، صحيح و مطابق ميل و رضايت آنان نيست؛ زيرا "افغان" نام يك قوم است، نه نام تمام اتباع كشور.

اما در داخل افغانستان و در عرف مردم این سرزمین، قضیه کاملاً فرق می­کند. در داخل کشور هر کدام از گروه­های قومی بنام هویت اتنیکی و قومی خود شناخته می­شوند؛ نه یک هویت ملی و جمعی مشترک. در اینجا افغان افغان است، تاجیک تاجیک و هزاره هزاره. هیچ فرد تاجیک بحیث افغان یا هزاره یا ازبک شناخته نمی­شود؛ چنانکه هیچ فرد افغان بعنوان ازبک، ترکمن یا بلوچ شناخته نمی­شود. یک فرد هزاره همانگونه که هیچگاه خود را تاجیک، ازبک، بلوچ، ایماق و براهویی معرفی نمی­کند، به همان دلیل هیچگاه خود را افغان، پشه­ای یا نورستانی معرفی نمی­کند. در داخل کشور، هویت افراد و اشخاص در چارچوب اقوام موجود در این سرزمین تعریف می­شود. در اینجا اصطلاح "افغان" یا "اوغان" نام یکی از اقوام است که در مقابل دیگر قومیت­ها قرار می­گیرد؛ نه اینکه سایر قومیت­ها در زیر چتر نام یک قوم (افغان) جای گیرند. هر گاه از یک فرد ازبک پرسیده شود که تو کیستی؟ بی­دربگ می­گوید: ازبک هستم! و یا اینکه خود را بنام محل زیست خود معرفی می­کند و می­گوید: از میمنه یا شبرغان هستم. اگر بار دیگر پرسیده شود که تو افغان هستی؟ بدون تأمل می­گوید: نه، من اوغان نیستم! اوغان­ها در قندهار یا جلال آباد زندگی می­کنند.

دليل و انگيزة اصلي و واقعي مخالفان تغيير نام از مخالفت با نام خراسان و پافشاري بر نام افغانستان را محترم آكادميسين اعظم سيستاني و داكتر اكرم عثمان به شرح زير تبيين كرده­اند. جناب سيستاني در اين عبارت كوتاه گويا از يك طرف "قانون جنگل" و قاعده­ي "الحق لمن غُلب" و اصل "حقانيت زور و شمشير" را ترويج و تبليغ مي­كند؛ و از سوي ديگر با زبان و ادبيات پاي­لوچ­ها و گردنه­گيران، به ديگر اقوام ساكن كشور، شاخ و شانه نشان مي­دهد و زور بازوي يك قوم "زنده و مؤثر" به نام افغان را به رخ ديگران مي­كشد و آشكارا نداي "هل من مبارز" سرمي­دهد. بهره­گيري از ادبيات متروك و فاشيستي قرون 19 و 20 و سخن گفتن از زبان عبدالرحمان، نادر، داود، هاشم، امين و ملاعمر، نشان مي­دهد كه آقاي سيستاني و همفكرانش اصولاً از درك تغييرات و تحولات گسترده در دنياي معاصر عاجزند و ذهنيت متحجر و منجمد عبدالرحماني و طالباني هم­چنان ذهن و ضمير اين افراد را در سيطره­ي خود دارد. وگرنه در دنيايي كه فاشيست­ها و سكتاريست­هايي چون "ميلوسويچ" و "صدام" با آن هيمنه­ي پوشالي به پاي ميز عدالت و چوبه­ي دار كشيده مي­شوند و جنگجويان بهشت­طلب طالبان و القاعده، سر در گوني سياه، عازم گوانتانامو مي­شوند؛ گمان نمي­رود زور و بازوي پشتون­ها فزون­تر از نمونه­هاي يادشده باشد كه آقاي سيستاني اينهه به چماق و چاقوي آنان مباهات مي­كند.

هر چند سخنان اعظم سيستاني و اكرم عثمان در متن يادشده بسيار واضح، صريح، قاطع و شفاف است و نيازي به هيچ توضيح و تبيين ندارد. آنان بدون پرده­پوشي­هاي رايج و ملاحظات سياسي معمول، مكنونات قلبي و تمايلات باطني مخالفان تغيير نام را به تحرير كشيده­اند كه اين صراحت­گويي آن شايسته­ي تقدير و تشكر است. با اينحال از باب يادآوري و توضيح واضحات، نكاتي را در اينجا ذكر مي­كنيم.

ما در این نوشتار به بررسی و کالبد شکافی همین موضوع (مشاجرات ساکنان افغانستان کنونی بر سر نام فعلی این سرزمین) می­پردازیم و تأملات چندی را پیرامون موضوع یادشده مطرح خواهیم کرد.

متن كامل مقاله (380.kb)