گفتمانهای شیعی از حکومت پساکمونیستی تا دموکراسی پساطالبانی

چكيده:

واقعیات اجتماعی داده های خامی است که می توان آنها را به شکل های مختلف دراورد. امر بیرونی یا واقعی(The Real) مانند مواد و مصالح یک ساختمان و «نظریه»، به مثابه ی نقشه ی ساختمان است؛ همانطوریکه مواد و مصالح ساختمانی، براساس نقشه های مختلف و متفاوت به اشکال متفاوت درمی آید، واقعیات اجتماعی نیز وقتی در چارچوب نظریه های مختلف بیان شود اشکال متفاوت به خود می گیرد. بنابراین، برای درک واقعیات اجتماعی چاره ای نیست جز به کارگیری یک چارچوب نظری و یا یک «نظریه». نظریه های مختلف برای تبیین، توضیح و تفسیر پدیده های اجتماعی وجود دارد: چارچوب‌هاي نظري كارگردگرايانه(سيستيم‌ها، سيبرنتيك، نوكارکردگرايي)، رفتارگرايانه (اثبات گرايي، ابطال گرايي، رفتارگرايي)، تفهمي(پديدار شناسي، هرمنوتيك)، ساختارگرايانه، جامعه‌شناسانه و تاريخ‌گرايانه(جامعه‌شناسي معرفت، تاريخ گرايي)، روش‌هاي پست مدرن(تبار شناسي، ديرينه شناسي، گفتمان، روان‌كاوي)، چارچوب های نظری هستند که برای قابل فهم کردن پدیده های اجتماعی به کار می روند. هرکدام از این نظریات، لوازم، پيامد‌ها و محدوديت‌هاي خود را دارد.

یکی از نظریات که برای تبیین پدیده های اجتماعی به کار گرفته شده و قابلیت توضیحی مناسب دارد، «نظریه گفتمان» است. این نظریه، زیر مجموعه ی نظریه های پست مدرن است. علی رغم محدودیت های موجود در این نظریه، در بسیاری از جهات دارای قابلیت های توضیحی فراوان است که نمی توان از ان چشم پوشی کرد.

این تحقیق در چهار بخش تنظیم شده است: بخش اول به نظریه گفتمان اختصاص یافته است. در این بخش نظریه گفتمان، به صورت مفصل توضیح داده شده است. دلیل این امر، این است که در جامعه ی ما حتی در میان اندیشمندان و قلم به دستان به صورت گسترده از واژه ی گفتمان استفاده می شود اما در بسیاری از موارد به پیامد های آن توجهی نمی شود و چه بسا هستند کسانی که اصلا معنی گفتمان را نمی دانند و «لفظ می گوید و معنی ز خدا می طلبد». این امر، چه بسا به تناقض گویی و پارادوکس منجر می شود. نمونه اش سمیناری است تحت عنوان «سمینار گفتمان عدالت خواهی». در این سمینار با اینکه عنوان گفتمان دارد، اما به زعم برگذار کنندگان آن، باید به «آرمان ها» و «اهداف» جاودانه پرداخته می شد! در حالیکه که «گفتمان» و «آرمان» و «جاودانگی» مانند «کوسه ی ریش پهن» است.

در بخش دوم به گفتمان مزاری و دالهای موجود در آن، و تبیین و ارزیابی آن پرداخته شده است. بخش سوم به گفتمان آیت الله محسنی اختصاص یافته است. در بخش پایانی جمع بندی و پیشنهادات ارائه شده است.

گفتمان مزاري مجموعه‌اي دالها و نشانه‌هايی است كه بر محوريت «عدالت اجتماعي» شكل گرفته است. دال‌هاي پيراموني گفتمان مزاري عبارتند از: «حق تعيين سرنوشت»، «مقاومت براي احقاق حق»، «هزاره (به عنوان سمبل بي‌عدالتي)»، «رسميت مذهب شيعه»، «وحدت ملي».

دال مرکزی گفتمان مزاری عدالت اجتماعی و دالهای پیرامونی آن «شیعه»، «هزاره»، «مقاومت»، «حق تعیین سرنوشت» و «وحدت ملی» بوده است. گفتمان مزاری در دوران حکومت مجاهدین به علت شرایط و اوضاع اجتماعی حاکم، توانست به عنوان گفتمان مسلط و برتر مطرح شود. این گفتمان مقبول اکثر جامعه ی شیعه افغانستان واقع شده بر گفتمان محسنی برتری پیدا کرد.

گفتمان مزاری بعد از خود مزاری و در شرایط جدید، خصوصا دوران پساطالبانی به علت بسته شدن و ابدی انگاشتن مدلولهای که به دالهای مورد نظرش داده بود، کم کم رو به افول نهاد. وارثان مزاری با این پندار که مدلولهای مزاری، مدلولهای دائمی و ابدی بوده و در هرزمان برتری خود را حفظ خواهد کرد، از درک شرایط جدید و مفصل بندی دالهای جدید در گفتمان خود غفلت نموده یا به پستها و مقامهای بدست آمده دلخوش کردند یا به شعارهای احساسی و توده وار خود را فریب دادند. آنان با تغییر شرایط نتوانستند تحول گفتمانی متناسب با آن را به وجود بیاورند.

هرگفتماني براي اينكه مقبوليت يافته و به عنوان گفتمان مسلط مطرح شود، بايد دو ويژگي داشته باشد: «اولين مفهوم، قابليت دسترسى (availability)است، يعنى در دسترس بودن در زمينه و موقعيتى كه هيچ گفتمان ديگرى خود را به عنوان جايگزين واقعى هژمونيك نشان نداده است».[1] قابليت دست‌رسي يعني اينكه يگ گفتمان بتواند مفاهيم و مدلول‌هايی را به دال‌هاي مورد نظرش بدهد كه مناسب‌ترين پاسخ را به تقاضاهاي افراد جامعه بدهد. يعني بتواند حرف دل اكثريت افراد جامعه را بيان كند. معني ديگري قابليت دست‌رسي اين است كه گفتمان به نحوي مطرح شود كه اكثريت افراد جامعه آن را درك نموده و با جان و دل بپذيرند، كه نتيجه‌ي آن حمايت عمومي است. اگرگفتماني طوري مفصل بندي شود كه با نيازهاي اكثر افراد جامعه بيگانه و براي آنان غير قابل درك باشد، به هيچ عنوان مقبوليت همگاني نخواهد يافت.

گفتمان مزاري ويژگي دوم يك گفتمان مسلط، «قابليت اعتبار»، را نيز به خوبي دارا بود. مزاري گفتمانش را با نشانه‌ها و دال‌هايی مفصل بندي كرد كه ريشه در فرهنگ، اعتقادات و باورهاي مردم داشته و با اصول مورد پذيرش جهاني كاملا هماهنگ بود؛ مفاهيمي از قبيل: «عدالت»، «حق خواهي»، «مشاركت و سهم اقليت‌ها در قدرت»، «آزادي و حقِ انتخاب مسكن و شغل» «تقسيم اداري براساس جمعيت» «رسميت مذهب شيعه» و امثال اين‌ها. اين‌ها مفاهيم و نشانه‌هايی هستند كه هر انسان آزاده‌اي آن را مي‌پذيرد و بسياري از مفاهيم فوق، امروز به عنوان اصول اساسي و بنيادي در سطح جهان مطرح است. دال مركزي و نقطه‌ي مركزي گفتمان مزاري «عدالت خواهي» بود. هر مفهومي در سپهر انديشه‌‌ي مزاري و در چارچوب گفتمان مزاري، در ارتباط با اين مفهوم اساسي معني پيدا مي‌كند. اگر مزاري مي‌گويد: «حق دادني است نه گرفتني»، آن را بايد در ارتباط با عدالت فهميد. چون عدالت يعني اينكه به هركس آنچه را مستحق است بايد داد و اگر چنين نشد، ذيحق خود، بايد براي احقاق حقِ خود اقدام كند. اگر مزاري مي‌گويد: «مذهب شيعه بايد رسمي باشد»، اين در ارتباط با عدالت است. چگونه مي‌شود ادعاي عدالت داشت اما عده‌اي كثيري از شهروندان يك كشور آزادي عقيده و مذهب نداشته باشد.

گفتمان آیت الله محسنی، از زمان پیروزی مجاهدین و سقوط رژیم کمونیستی تا کنون دچار تحول شده است. گفتمان محسنی در ابتدای پیروزی مجاهدین بر محور دال مرکزی اسلام سنتی می چرخید. دالهای فرعی که بر محور این دال، مفصل بندی شده بود عبارت بودند از: «شیعه»، «زبان»، «مقابله با عناصر کمونیستی»، و «مصالحه».

گفتمان محسنی در دوره اول، یعنی زمان حکومت مجاهدین پس از شکست نظام کمونیستی، نتوانست به عنوان گفتمان موفق و غالب قدعلم کند. دو امر در عدم توفیق گفتمان محسنی دخیل بوده است: اول شرایط زمانی و اوضاع اجتماعی بوده است. چنانکه قبلا بیان شد، هیچ گفتمانی بر گفتمان دیگر برتری ذاتی ندارد، بلکه برتری گفتمان ها ناشی از شرایط زمانی و مکانی و دالهایی است که با توجه به شرایط مذکور، مفصل بندی می شود. دالهای مفصل بندی شده در گفتمان محسنی، گرچند فی نفسه، دالهای ارزشمندی است اما با توجه به شرایط موجود در آن زمان، نتوانست مقبولیت همگانی پیدا کند. در شرایطی که به قول شهید مزاری موجودیت شیعیان به کلی نادیده گرفته شده بود، و به قول خود آقای محسنی رسمیت مذهب شیعه از سوی همقطارانش پذیرفته نشد، دالهای مفصل بندی شده در گفتمان محسنی قابلیت این را نداشت که در جامعه ی شیعه مقبولیت همگانی پیدا کند.

گفتمان محسنی در دوران حکومت مجاهدین بر محور دال مرکزی «اسلام سنتی» و دالهای دیگر از قبیل «شیعه»، «مصالحه»، «کمونیست ستیزی» و «زبان» مفصل بندی شده بود. شرایط اجتماعی و ضرورتهای زمان و مکان و قوت گفتمان مزاری، باعث شد که گفتمان محسنی نتواند طرفدارانی زیادی در جامعه ی شیعه دست و پا کند و چه بسا، برخی طرفداران سینه چاک زمان جهاد را نیز از دست داد. با تغییر شرایط و فضای به وجود آمده بعد از شکست طالبان محسنی تغییر گفتمان داده دالهای جدیدی را در گفتمان خود مفصل بندي نمود. در گفتمان جدید محسنی، به علاوه ی رسمی شدن مذهب شیعه، دال «شیعه» به دال مرکزی ارتقا یافت و دالهای دیگر از قبیل «علما»، «اخوت اسلامی» و «تقریب مذاهب» بر محور آن مفصل بندی شد. ضعف گفتمان رقیب و شرایط و اوضاع اجتماعی، به گفتمان محسنی شانس برتری داده و این گفتمان می رود که به یک گفتمان مقبول در جامعه ی شیعه در شرایط کنونی افغانستان تبدیل شود

متن كامل (367.kb)