برای بعضی از ماها ممکن است ،هاملت مشهورتر از شکسپیر، تورات مشهورتر از موسی،شاهنامه مشهورتر از فردوسی، و دن کیشوت مشهورتر از سروانتس، باشند. میگول سروانتس، نویسنده اسپانیایی متولد در400سال پیش، یکی از بزرگترین داستانسرایان تمام دوره ها و خالق رمان مدرن، در یک خانواده ساده و معمولی بدنیا آمده بود. او را در ادبیات جهانی غرب در ردیف دانته و شکسپیر بشمار می آورند. کتاب 2 جلدی دن کیشوت او تاکنون به 68 زبان ترجمه شده و 2300 بار منتشر شده است. تنها در زمان خود او این کتاب 16بار تجدید چاپ گردید. در رمان فوق خواننده امروزی بافرهنگ و زبان گروههای گوناگون: پیشه وران، چوپانان، دانشجویان، سربازان، فواحش، جاکش ها، پااندازها، خلافکاران، پاسبان ها، کولیها، قماربازها، ادیبان، هومانیست ها و روحانیون آنزمان جامعه اسپانیا آشنا میشود. سروانتس چون درسال 1571 در جنگ دریایی میان اسپانیا و ترکیه شرکت کرده بود، نه تنها دست چپش را ازدست داد بلکه 5سال اسیر نیروهای ترک، و سپس برده دزدان دریایی در الجزایر گردید.
شاهکارسروانتس، رمان دوجلدی دن کیشوت است. قهرمان این رمان، دن کیشوت، یک اشرافی تنگدست با یک بیوگرافی تراژدی-کمدی میباشد. کتاب فوق را بعد از کتاب انجیل، اثری مردمی در غرب بحساب می آورند. سروانتس برای نخستین بار از طریق این کتاب به مسائل ادبی زمان خود پرداخت. این رمان غیراز نقدادبی، انتقادی از جنگ طلبی دوران شوالیه ها و سوارکاران اسپانیا نیز است. دراین کتاب پیچیده روان شناسانه، از700 شخصیت نام برده شده است. در آینه آن کتاب، هم رئالیست ها، هم ایده آلیست ها، و هم رمانتیک ها خود را دوباره می یابند. اگر هاملت را منتقدین ادبی، اولین و بهترین نمایشنامه بدانند، دن کیشوت را نخستین و بهترین رمان غرب بشمار می آورند. دن کیشوت را بادو قهرمان دیگر تاریخ ادبیات غرب؛ یعنی فاوست اثرگوته، و هاملت اثر شکسپیر مقایسه میکنند. بخش اول رمان دن کیشوت در سال 1605 و بخش دوم آن درسال 1616منتشر شدند. در دوران رمانتیک، آنرا مبارزه تراژدیک ایده آلها علیه واقعیات بشمار می آوردند. بخش اول این رمان شامل سه موضوع: طنزی بررمان شواله ای، عشق قرون وسطایی، و بحث های هنری ایده آلهای افلاطونی هستند. در این بخش دن کیشوت انسانی است عملگرا، ولی در بخش دوم رمان، دن کیشوت خیالپردازانه علیه غولهای آسیاب بادی به مبارزه می پردازد. این کتاب در مجموع مثالی است پیرامون رفتار انسانی، و نه فقط نقد و طنزی بر ادبیات سوارکاری سرگرم کننده آنزمان. دن کیشوت بعد از مطالعه رمانهای سوارکاران، در جهانی خیالی، دچار نوستالژی قهرمان گری میشود و بااعمالی تراژدیک-کمدی دست به ماجراجویی برای نجات نیکی میزند. او به سبب مطالعه رمانهای سرگرم کننده شواله ای آنزمان، از واقعیات دورشده و دچار خیالپردازی و افسانه زده گی میشود. او ازجمله وظایف عیاری خود، اجرای صلح، مبارزه علیه فقر وب ی عدالتی، و کمک به یتیمها، زنان بیوه، و دختران جوان را دارد.
سروانتس خود زندگی پرماجرایی داشت. او به شغلهای سربازی، ملوانی، دریانوردی، و مامورمالیاتی، دست زد و نه تنها اسیر ترکها و زندان سلطنتی اسپانیا شد، بلکه در زمینه نمایشنامه نویسی نیز دچار شکست گردید.
این کتاب را کوششی در راه رئالیسم مدرن نیز بحساب می آورند که با 1100 صفحه آن همچون کتاب کمدی الهی دانته، انجیل واقعیات بخشی از تاریخ اسپانیا شمرده شده است. این رمان نه تنها آینه ای از درد ورنج انسانی است بلکه مانند دینی در اسپانیا در مقابل مسیحیت کاتولیکی قرار گرفت. منقدین ادبی، امروزه بخش اول آنرا مربوط به دن کیشوت و بخش دوم آنرا در باره زندگی خود سروانتس بشمارمی آورند. چون سروانتس دراین رمان، قادر به نوشتن، و دن کیشوت قادر به عمل است، آندو همدیگر را از این طریق تکمیل میکنند. به ادعای روانشناسان، خیلی از ماها چهره هایی سروانتسی هستیم، یعنی ترکیبی از خصوصیات دن کیشوتی و سانچویی؛ چهره دیگرآن رمان.
امروزه میتوان رمان نویسی در غرب را مدیون آثار سروانتس و شکسپیر دانست. سروانتس روی فلوبر، استاندال، مارک تواین، توماس مان و غیره نیز تاثیر گذاشته است. شکسپیر گویا در سال 1611 رمان دن کیشوت را مطالعه کرده باشد. او و سروانتس در یک روز در گذشتند. سروانتس را میتوان درر دیف تولستوی، گوته و مونتگنی بشمار آورد. او و شکسپیر موجب رشد ادبی تورگنیف، استاندال، پروست، و داستایوسکی شده اند. بعد از مرگ سروانتس، رمانتیکها نخستین بار به کشف او موفق شدند. گروه دیگری از منقدین ادبی، سبک داستانسرایی اورا، رمانتیک-متافیزیک نامیده اند. ژانر رمان از زمان او تا دوره پروست احترامی اخلاقی-متافیزیک یافت.
سروانتس در آثارش خالق تمام ژانرهای ادبی مانند شعر، درام، رمان، و نوول است؛ از آنجمله: محاصره نومانیا، لاگالاته، دن کیشوت، نوولهای نمونه، سفر به پارناس، رنج و زحمتهای پرزیل و سیگموس، هستند. در کتاب محاصره نومانیا،ی ک شهر اسپانیایی در مقابل سلطه گران رومی به دفاع از خود میپردازد. در کتاب لاگالاته، او به طرح زیبایی و تکامل انسان در فلسفه رنسانس میپردازد که مطابق آموزش درس های عشق نو افلاتونی هستند. کتاب رنج وزحمت پرزیل، به ادعای او نمونه ای است که تمام جنبه های رمان نویسی زمان خود را شامل میشود. از 60 نمایشنامه سروانتس تنها 18 عدد آنها به زمان ما رسیده است. سروانتس خالق نخستین نمایشنامه تراژدیک ملی اسپانیااست که درآن به عناصر هنری دوره باروک میپردازد. نمایشنامه های متنوع او دارای عناصری: اتوبیوگرافیک، تاریخی، ادبی، خلقی و فولکلوریک می باشند. او در نمایشنامه هایش خواننده و تماشاچی را به جالب ترین وجه هنر و نبوغ انسانی در عصر جدید و استتیک دوره باروک جلب می نماید. بعد از رمان دن کیشوت، مجموعه نوولهای سروانتس از شاهکارهای ادبی او هستند. نوولهای او تاثیر مهمی روی ژانر نوول و نوول نویسی قرن 19 غرب از خود بجا گذاشتند. نوولهای او باکمک وظایفی اجتماعی-اخلاقی، زندگی تازه ای به ژانر نوول دادند.
گرچه ادعا میشود که رمان دن کیشوت در دوره طلایی اسپانیا نوشته شده است ولی جامعه اسپانیاي آن زمان احترامی خاص برای مرگ و عزاداری قائل بود. این رمان را نگاهی بدبینانه به دوره پایان قرن 16 نیز بشمار می آورند. سروانتس نخستین بار به زندگی تراژدیک اشخاصی در عصرجدید میپردازد که از شناخت واقعیات عاجزاند. گرچه این رمان نگاهی ناامیدانه یا بدبینانه به ایده آلها را نشان میدهد ولی آن خوشبینانه به توانایی های انسانی هم اشاره میکند که قادر به حل مشکلات در زندگی خود هستند. باوجود اشتیاهات مدام دن کیشوت، تصمیم به ادامه زندگی و عملگرایی، فلسفه خوشبینانه او میباشد. خواننده این کتاب زیر تاثیر دائم طنز و تراژدی قرار دارد، و در نزد خواننده، چهره تراژدیک دن کیشوت ایجاد همدردی میکند، چون انسان در هستی شناسی او، خود را می بیند. منتقدی نوشته است که تعداد دن کیشوت ها به اندازه تعداد خوانندگان است، مانند تعداد هاملت ها میان خوانندگان و تماشاگران آن. دن کیشوت و جوان روستایی همراهش یعنی سانچو، تشکیل جهانی دوئالیستی و ثنوی میدهند، و در حالیکه سانچو عملگرا و هوشمنداست، دن کیشوت باحداقل امکانات جنگی سوارکاری با یابوی زهوار دررفته خود، قصد نجات جامعه اسپانیا را دارد.
