گفتاري در باره مقاله « فاشيزم مقدس »

اشاره : مقاله « فاشيزم مقدس » كه مدتي پيش در هفته نامه توقيف شده « آفتاب » در كابل منتشر شد ومنجر به توقيف انتشار اين نشريه و بازداشت مدير مسئول و نويسنده مقاله مذكورآقاي« مير حسين مهدوي » و سردبير ايراني آن « عليرضا پيام » گرديد از ديد نويسندگان ، روشنفكران ، علما ، و حتي عامه مردم يكي از جنجالي ترين نوشته منتشره در نشريات داخل افغانستان بعد از طالبان توصيف گرديد و در همين زمينه نقدها ، دفاعيه ها ورديه هايي نيز از سوي طيف هاي مختلف فكري منتشر گرديد كه برخي از آنها از طريق انترنت در دسترس علاقه مندان قرار گرفته است . متن اصلي فاشيزم مقدس كه ابتدا در وبلاگ « غزل امروز افغانستان » انتشار يافت بلافاصله در سايت « آرمان » نيز منعكس گرديد و نقد محترم « سخيداد هاتف » كه حقا نقدي خوب و درخور ارزيابي است به پيوست اصل مقاله اضافه گرديد . اينك ، نقد وتأمل جديدي از دوست ديگرما آقاي « علي حسيني » در دسترس ما قرار گرفته است كه از ايشان به خاطر ارسال آن براي انتشار درسايت آرمان قويا تشكر مي شود . همينطور از گرداننده وبلاگ غزل امروز ازجناب « آتش » ووبلاگ « از اين زاويه » ازمحترم آقاي ها تف به خاطر نشر مقاله مذكور و تهيه نقد آن سپاس گذاريم . اميد است اين خانه انترنتي ، پنجره اي باشد بسوي گشايش افقهاي دانش ، نقد و ارزيابي هاي بيشتر در زمينه هاي مختلف . ( آرمان) . ٱ گوناگوني مطالبي كه آقاي مهدوي در مقاله « فاشيزم مقدس » آورده است به همراه ادبيات خطابه اي ، سئوالي و غير تحليلي مقاله مجال چنداني براي نقد علمي وتحليلي آن باقي نمي گزارد . با اين وجود ار آنجا كه مقاله مذكور به لحاظ لحن خود جنجالي در عرصه سياسي ومطبوعاتي افغانستان ايجاد كرده است ، براي سوق دادن فضاي حاكم بسوي گفتگو وتفاهم بر آ ن شديم كه متاع قليل خود را به ميدان نقد دوستان بگذاريم . : 1 – آقاي مهدوي نوشتار جنجال برانگيز خود را با سئوالاتي آغاز مي كند كه لازم مي بينيم نخست صحت چنين سئوالات را برسي نماييم . ايشان ميگويد : « يك سئوال اساسي براي همه مسلمانان اين است كه كه پس از عمر 1400 ساله اسلام چرا هنوز يك نمونه از پيشرفت وترقي در جوامع اسلامي ديده نشده است ؟ چرا همه بدبختي ها و شكست ها سهم جهان اسلام شده است ؟ اصلا چرا هنوز يك نمونه از توليدات اخلاقي اسلام ارائه نشده است ؟ » به نظر مي رسد چنين پيش فرضي كه بر پايه آن بخواهد مدعاي – آلودگي علما ، ونقش علما در توجيه قدرتهاي فاسد و مبارزه با اصلاحات – را به اثبات برساند ، كاملا سست وبي بنيان است . طرح چنين سئوالات موجب شده است كه به گمان بسياري از خوانندگان ، نويسنده سر آن دارد كه اسلام را به چالش بكشد و كارنامه آنرا بي ارزش جلوه بدهد . درست به همين علت است كه آقاي مهدوي با چنين آغازي فرصت را به دست كساني مي دهد كه خود حاكميت آهارا سد راه ترقي و تعالي جهان اسلام مي داند . واقعيت اين است كه جهان اسلام در چندين قرن نخست عمر خود مايه بسياري از ترقيات مادي و معنوي بشريت بوده است و ميراث معنوي ، فرهنگي وحتي علمي بشريت به شمار مي رود . كارنامه نيمه اول عمر اسلام پر از افتخارات معنوي و فرهنگي است كه تأسيس مراكز علمي و كتابخانه اي ، رشد هنر و علوم رايج زمان ، احياي حكمت وفلسفه و... از آن جمله است . اگر چه بايد با تاسف بسياري اعتراف نماييم كه با گذشت زمان بنا به دلايل متفاوت از جمله موضع گيريهاي علماي دين ، جهان اسلام رشد وپويايي خود را از دست داد و سر انجام در دوسه قرن اخير عملا به سنگري عليه ترقي و تعالي تبديل شده است . با اين حال در جهان اسلام همواره متفكراني ظهور نموده اند كه با تمام ايمان به اسلام وتعهد به اخلاقيات و دلسوزي نسبت به مردم ، داراي انديشه هاي متعالي بوده اند كه از جمله آنان سيد جمال الدين افغاني ، علامه اقبال لاهوري و مرحوم دكتر علي شريعتي مي باشد . نسبت به ارائه نمونه هاي ناب اخلاقي به راحتي مي توان از عارفان و حكيمان فرهيخته اي چون محي الدين عربي ، مولاناي بلخي ابونصر فارابي ، ابوريحان بيروني ، بوعلي سيناي بلخي ، ابن خلدون ، ملا صدراي شيرازي ، عطار نيشابوري ، سعدي و حافظ شيرازي ، بيدل دهلوي و علامه سيد اسماعيل بلخي و ديگران نام برد و آنان به راحتي مي توانند با بسياري از نمونه هاي فلسفي و عرفاني جهان غرب ( حكيمان يوناني ، رواقيون ، انديشمندان و عارفان قرون وسطي همچون سن توماس اكويناس ، سن توماس داكن ، اسپينوزا ، توماس مور و... ) برابري نمايند . اين سحن را نه از سر تقليد از سنت گرايان و نه به قصد همنوايي با آنان مي گويم كه هرگز ابهت و شكوه امروزين غرب نبايد ما را نسبت به سرمايه هاي گرانسنگ معنوي مان غافل گرداند وما را رودر روي معنويت وعقلانيتي قرار دهد كه روشنفكران اسلام ما را به آن فرا خوانده است ، معنويت وعقلانيتي كه همچون روحي مقدس پيكر بي جان جامعه بشري را حيات بخشيده است . اگرچند امروزه معنويت در بين دنيازد گي از يكسو و جزم انديشي از ديگر سو فراموش گشته است . 2 – متن اصلي مقاله فاشيزم مقدس به نقد هايي برمي گردد كه از نظر نويسنده آن بر طبقه علما و ملا ها وارد است . آقاي مهدوي از آلودگي علما به ثروت و قدرت مي نالد واز اينكه آنها همچون طبقه اي مافوق بر دل وديده ديگران حاكم است واينكه مانع هرگونه اصلاح مفيد است بر آنان مي خروشد . او به صراحت مي گويد كه : « نقد دين را بايد از علماي ديني آغاز كرد » و خواستار آن مي شود كه بايد با روشهاي انقلابي ( همچون ابوذر غفاري ) اسلام را از سيطره آنان بيرون كشيد . اين قسمت از مقاله ، جداي از ايراداتي كه بر بعضي از مطالب آن وارد است ، به طور كل قابل پزيرش است . واقعيت اين است كه در سده هاي اخير پيوند مذهب « شريعت محور » و« قدرت مطلقه » مستبدان سد بزرگي در راه تعالي معنوي وترقي مادي جهان اسلام شده است .، چوب تكفير و ارتداد بناحق بر سر بسياري از مصلحان وخير خواهان فرود آمده است ، به طور فزاينده اي در چند قرن گذشته به تعصبات مذهبي در درون جامعه اسلامي دامن زده شده وخونهاي زيادي ريخته شده است . با عرفان وفلسفه و حكمت مخالفت شده و از رشد معنويت زنده وپويا جلو گيري شده است و سر انجام اينكه در اين دو قرن اخير از بهره مندي جوامع مسلمان از دستاورد هاي تمدن بشري همچون حقوق بشر ، حكومت مردم ، آزادي خواهي و آزادي فكر وانديشه ممانعت به عمل آمده است . اگر چند ما با نويسنده مقاله فاشيزم مقدس همنوا نيستيم كه با ادبياتي ماركسيستي ملا ها وعلماي ديني را طبقه اي ممتازه به شمار آورده و فقط نوادري از آنان را استثنا مي كنند ، بلكه آنان را نه يك طبقه كه يك صنف و گروه مي دانيم كه در بين آنان افراد خير خواه ، روشن ضمير ، دور انديش و روشنفكر بسياري ( ونه انگشت شمار ) و جود داشته است ، ليكن متأسفانه آنچه بر جوامع مسلمان حاكم بوده ، تفكرات منجمد ، استبداد طلب ، خرد ستيز و سطحي نگري بوده است كه عرصه رابراي ديگر متفكران دلسوز و از جمله عالمان متفكر و مصلح تنگ كرده است . اين سخن درست است كه « سيطره علماي ديني امري است كه جايگاه رفيعي در مباحث عد م انكشاف افغانستان دارد » و بر اين سخن چنين مي افزايييم كه نقش رهبران جهادي كه منادي حاكميت اسلام بوده .وهستند ، در جنگهاي نامقدس اخير كشور ما ممتاز است . از اين رو بسياري از روشنفكران و صاحب نظران جامعه ما ، از جمله محصلان مراكز علوم ديني ، تقد علماي ديني و مشي وسلوك آنها را ضرورتي انكار ناپذير مي دانند و اين گفته آقاي مهدوي در حقيقت تكرار تند همان سخنان است كه« نقد دين را بايد از علماي ديني آغاز كرد » . با اين حال مطالعه احوال كسانيكه با تجدد مخالفت كرده اند نشان مي دهد كه بسياري از آنان ، نه به قصد جاه طلبي بلكه از سر ارادت به هويت اسلامي و ميراث تاريخي در صف مخالفان ايستاده اند . از اين رو با همه تاكيد بر ضرورت نقد علماي دين نبايد با چوب تفسيق و لعن ، كه از دست آن بسيار ناليده اند ومي ناليم ، با ايشان برخورد شود . مضافا بر اينكه جامعه شناسي كاربردي مخالف با رويكردي است كه اين آقايان در پيش گرفته اند . 3 – آقاي مهدوي به اختصار و در بين ايرادات خود پيشنهاد پلوراليزم وتكثر ديني را براي نجات جهان اسلام و جوامع مسلمان از وضع موجود مي دهد . اگر چند متاسانه مقاله ايشان به اين مسأله نمي پردازد ( وشايد قصد آن ويا توان آنرا نداشته ) ليكن پيشنهادي است كه در طول تاريخ تفكرات اسلامي هواداران زيادي داشته است . ظهور فرقه هاي متعدد فقهي ( مانند مذاهب چهارگانه اهل سنت و مذاهب شيعه جعفري ، اسماعيلي و...) ، كلامي ( اشاعره ، معتزلي و شيعي ) ، فلسفي ( مشايي و اشراقي ) ، عرفاني و... نشان مي دهد كه تكثر فكري در جهان اسلام وجود داشته است . و گرچند در مقاطعي فقها ومتكلمان از اسلحه تكفير استفاده كرده اند ليكن فيلسوفان ، عارفان و انديشمندان بسياري با كاربرد تكفير و ارتداد مخالفت نموده اند . گر چند پلوراليزم ديني مفهوم بسيار وسيعتري ازمداراي سده هاي اول عمر اسلام دارد ليكن ماهيت مداراي اسلامي ، دعوت اسلام به تفكر واشراق و محبت وگفتگو همانند تكثر گرايي و پزيرش يكديگر و كوشش مشترك براي درك حقيقت و ايجاد شرايط سالم براي زندگي است . واقعيت اين است كه جوهره دين و رمز آلود بودن حقايق معنوي آن مستلزم پزيرفتن دركهاي متفاوت از دين است . هركسي كه با توجه به سن ، تجربه ، شخصيت ، تحصيلات ، جنسيت ، شرايط اجتماعي ، سياسي و اقتصادي و... دركهاي متفاوتي از دين دارد . از اين رو بايد نه تنها به هر كسي كه جوياي دين است ( باهر برداشت و تفسيري ) بايد احترام گذاشت ، بلكه بايد با كساني كه نسبت به معارف ديني شك دارد و در عين حال سوء نيتي ندارد باديده انساني نگريست و محبت ديني را در حق وي اعمال كرد . اصولا با نفرت نمي توان مروج دين بود واين حقيقت ناشي از جوهره لطيف دين است كه همه را به محبت و سائر فضايل اخلاقي فرامي خواند . از همين رو است كه با توجه به جوهر دين بايد گفت كه جنگ بين مذاهب و اديان « افسانه اي است كه محرومان حقيقت مروج آنند ( حافظ) » به نظر ما مجازات تكفير تنها متوجه كساني است كه از روي عمد و دشمني و سئو نيت ديگران را به كفر وبي ديني فرا مي خواند و استفاده از آن بر عليه كسي كه قرائتي كاملا متفاوت از دين و معارف ديني دارد ، دين فروشي تلقي مي شود وراه را بر اصلاحگري ديني مي بندد . 4 – و سرانجام در مورد نويسنده مقاله فاشيزم مقدس بايد گفت كه با توجه به تأكيد ايشان بر تعهد به اسلام و دلسوزي نسبت جامعه اسلامي ، استفاده از حربه تكفير روا نيست . گرچند اين مقاله به نظر من جاي نقد دارد ليكن ادبيات تند آن – خصوصا در فضاي فعلي افغانستان – نمي تواند سند محكوميت كسي باشد . آنگونه كه شنيده مي شود تصميم بر اين است كه وي را محاكمه كنند كه در اين صورت با لحاظ حقوق اصحاب قلم و انديشه ( از جمله حق آزادي فكر وعقيده و حق آزادي بيان و انديشه ) محاكمه وي اولا بايد در دادگاه صالح و بي طرف ، ثانيا به طور علني و ثالثا با حضور وكيل مدافع و با حق تجديد نظر باشد . ( البته ضوابط و تعهدات بين المللي ايجاب مي كند كه اينگونه محاكمات علاوه بر داشتن شرايط مذكور ، بايد در دادگاه مطبوعات رسيدگي شود نه در محكمه جنايي ) و از آنجا كه در مقاله مزبور نام افرادي آمده كه در وضعيت فعلي قدرت ونفوذ بسياري دارند ، طبيعي است محاكمه وي با رعايت كنوانسيونهاي حقوق بشر كه دولت افغانستان بسياري از آنان را امضاء نموده ، وتحت نظارت نهادهاي بي طرف بين المللي – كه در تشكيل دولت افغانستان و ايجاد صلح نظارت داشته اند – صورت گيرد تا مبادا حقي از كسي ضايع شده و قلم دوباره به محبس قدرت و قدرتمداران رود . والسلام تو جه : نقد ويا نظر خودرا در ارتباط با اين مطلب و مطالب ديگرمي توانيد به آدرس ايميلهاي زير ارسال نماييد . مطالب شما نيز در اين سايت منعكس خواهد شد . پيامها ونظرات اختصاري تان را در دفتر مهمان سايت ثبت نماييد. قبلا از همكاري شما تشكر ميشود .